تاریخ انتشار: ۱۵ آذر ۱۳۹۶

اختراع جابربن حیان در زمینه‌های متعددی چون وسایل آزمایشگاهی، مواد شیمیایی، فرایندهای تبلور و تقطیر، استخراج و خالص سازی طلا و جوهر نوری است.

۴۲۴۶۹_۱۱۷

جابر نخستین شیمیدان ایرانی است. وی اولین کسی است که به علم شیمی شهرت و آوازه بخشید و بی‌تردید نخستین مسلمانی است که شایستگی کسب عنوان شیمیدان را دارد.

طرح جابربن حیان و عقیده‌اش این بود همچنان که طبیعت می‌تواند اشیاء را به یکدیگر تبدیل کند، مانند تبدیل خاک و آب به گیاه و تبدیل گیاه به موم و عسل به‌وسیله زنبور عسل. تبدیل قلع به نقره در زیر زمین و … کیمیاگر نیز می‌تواند با تقلید از طبیعت و استفاده از تجربه‌ها و آزمایشها همان کار طبیعت را در مدت زمانی کوتاه‌تر انجام دهد. اما کیمیاگر برای اینکه بتواند یک شیء را به شیء دیگر تبدیل کند، به‌وسیله‌ای نیازمند است که اصطلاحا آن را اکسیر می‌نامند.

اکسیر در علم کیمیا، به منزله دارو در علم پزشکی است. جابر اکسیری را که از آن در کارهای کیمیایی خود استفاده می‌کرد، از انواع موجودات سه‌گانه (فلزات، حیوانات و گیاهان) به دست می‌آورد. او خود، در این زمینه می‌گوید: هفت نوع اکسیر وجود دارد:

  • اکسیر فلزی: اکسیر بدست آمده از فلزات.
  • اکسیر حیوانی: اکسیر بدست آمده از حیوانات.
  • اکسیر گیاهی: اکسیر بدست آمده از گیاهان.
  • اکسیر حیوانی – گیاهی: اکسیر بدست آمده از ترکیب مواد حیوانی و گیاهی.
  • اکسیر فلزی – گیاهی: اکسیر بدست آمده از ترکیب مواد فلزی و گیاهی.
  • اکسیر فلزی – حیوانی: اکسیر بدست آمده از ترکیب مواد فلزی و حیوانی.
  • اکسیر فلزی – حیوانی – گیاهی: اکسیر بدست آمده از ترکیب مواد فلزی و گیاهی و حیوانی.

عقیده و اختراع جابربن حیان درباره فلزات

فلزات اصلی هفت عدد هستند که عبارتند از: طلا، نقره، مس، آهن، سرب، جیوه و قلع.

این فلزات به تعبیر جابر اساس صنعت کیمیا را تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر قوانین علم کیمیا بر این هفت فلز استوار است. با این حال، خود این کانی‌ها از ترکیب دو کانی اساسی، یعنی گوگرد و جیوه به وجود می‌آیند که به نسبت‌های مختلف در دل زمین باهم ترکیب می‌شوند. بنابراین تفاوت میان فلزات هفتگانه تنها یک تفاوت عرضی است نه جوهری که محصول تفاوت نسبت ترکیب گوگرد و جیوه در آن است. اما طبیعت هر یک از گوگرد و جیوه تابع دو عامل زمینی و زمانی است. به عبارت دیگر، تفاوت خاک زمینی که این دو کانی در آن بوجود می‌آیند و همچنین تفاوت وضعیت کواکب به هنگام پیدایش آن‌ها موجب می‌شود که طبیعت گوگرد و یا جیوه تفاوت پیدا کند.

اختراع جابربن حیان درباره بعضی فلزات و تبدیل آن‌ها

قلع

دارای چهار طبع است. ظاهر آن سرد و تر و نرم و باطنش گرم و خشک و سخت است. پس هرگاه صفات ظاهر قلع به درون آن برده شود و صفات باطنی آن به بیرون آورده شود، ظاهرش خشک و در نتیجه قلع به آهن تبدیل می‌شود.


آهن

از چهار طبع پدید آمده ‌است که از میان آن‌ها دو طبع، یعنی حرارت و خشکی شدید به ظاهر آن اختصاص دارد و دو طبع دیگر یعنی برودت و رطوبت به باطن آن. ظاهر آن، سخت و باطن آن نرم است. ظاهر هیچ جسمی به سختی ظاهر آن نیست. همچنین نرمی باطن آن به اندازه سختی ظاهرش است. از میان فلزات، جیوه مانند آهن است. زیرا ظاهر آن آهن و باطن آن جیوه‌ است.


طلا

ظاهر آن گرم و تر و باطنش سرد و خشک است. پس جمیع اجسام (فلزات) را به این طبع برگردان. چون طبعی معتدل است.


زهره (=مس)

گرم و خشک است ولی خشکی آن از خشکی آهن کمتر است زیرا طبع اصلی مس، همچون طلا، گرم و تر بوده ‌است اما در آمدن خشکی بر آن، فاسدش کرده ‌است. لذا با از میان بردن خشکی، مس به طبع اولیه خود برمی‌گردد.


جیوه

طبع ظاهری آن سرد و تر و نرم و طبع باطنی‌اش گرم و خشک و سخت است؛ بنابراین ظاهر آن همان جیوه و باطنش آهن است. برای آن که جیوه را به اصل آن یعنی طلا برگردانی، ابتدا باید آن را به نقره تبدیل کنی.


نقره

اصل نخست آن، طلا است ولی با غلبه طبایع برودت و یبوست، طلا به درون منتقل شده‌است و در نتیجه ظاهر فلز، نقره و باطن آن طلا گردیده‌است؛ بنابراین اگر بخواهی آن را به اصلش یعنی طلا برگردانی، برودت آن را به درون انتقال ده، حرارت آن آشکار می‌شود. سپس خشکی آن را به درون منتقل کن، در نتیجه، رطوبت آشکار و نقره تبدیل به طلا می‌شود.

اختراع جابربن حیان و دستاوردهای او

  • نوآوری انواع گوناگونی از وسایل آزمایشگاهی، از جمله عنبیق به اسم او ثبت شده‌ است.
  • اختراع جابربن حیان در مورد مواد شیمیایی متعددی همچون هیدرو کلریک اسید، نیتریک اسید، تیزاب (مخلوطی از دو اسید یاد شده که از جمله اندک موادی است که طلا را در خود حل می‌کند)، سیتریک اسید (جوهر لیمو) و استیک اسید (جوهر سرکه)
  • معرفی فرایندهای تبلور و تقطیر که هر دو سنگ بنای شیمی امروزی به شمار می‌آیند، از جمله اختراعات جابربن حیان هستند.
  • همچنین دیگر اختراع جابربن حیان درباره روش‌های استخراج و خالص سازی طلا، جلوگیری از زنگ زدن آهن، حکاکی روی طلا، رنگ‌رزی و نم ناپذیر کردن پارچه‌ها و تجزیه مواد شیمیایی است.
  • از جمله اختراع‌های دیگر او، جوهر نوری است. قلمی که جوهر آن در تاریکی نیز نور می‌دهد. (احتمالا با استفاده از خاصیت فسفرسانس این اختراع را انجام داده‌است).
  • دسته‌بندی امروزی عنصرها به فلز و نافلز را نیز می‌توان در دست نوشته‌های او پیدا کرد.

نظرات شما

دیدگاه شما

( الزامي )

(الزامي)