تاریخ انتشار: ۰۶ مرداد ۱۳۹۸

روش مطالعه آرایه های ادبی

قرار است اندکی درباره ی شیوه های کارآمد آموزش آرایه های ادبی گفتگو کنیم؛ دانشی که علاوه بر بالا بردن توانایی داوطلبان برای پاسخ گویی به حداقل سه پرسش آزمون سراسری، این امکان را هم فراهم می کند که به لایه های پنهان معنایی در ادبیات و عباذرات به ویژه آن چه از خارج کتاب های درسی می آید، پی ببرند و پرسش های ”قرابت معنایی“ را هم بهتر پاسخ دهند.

تردیدی نیست که درک ادبی، پی بردن به مفهوم و یافتن معادل های معنایی، محصول پیوند دانش و توانایی واژگان، دستور زبان و آرایه های ادبی است که آموزش هماهنگ این موضوعات اثری مطلوب و ماندگار خواهد داشت. بی گمان ناتوانی در هر یک از این حوزه ها، مطالعه کننده را از درک مفاهیم متعالی مندرج در آثار ادبی بی بهره می سازد. از میان آرایه های ادبی به صورت خاص، به فهم محتوای اثر بیشتر یلری می رساند.

برای فراگیری کامل و دقیق آرایه ها، به ویژه با توجه به گستردگی و گوناگونی آن، بهتر است که روش مندانه و. با الگویی مناسب شروع به کار کنیم. شایسته تر و مفیدتر آن است که داوطلب، ابتدا آرایه های لفظی، شامل: سجع و موازنه، اشتقاق، قلب و عکس، تکرار، واج آرایی و سرانجام جناس و انواع آن را دقیق بیاموزد و با حل و بحث نمونه ها و تمرین های متنوع، توانایی و دانشی را که کسب کرده است، تثبیت کند؛ زیرا بخش مهمی از آرایه های مورد نظر طراحان آزمون های سراسری، از همین مجموعه است. هم چنین گاهی ندانستن آرایه های لفظی سبب می شود که برخی آرایه های معنوی نیز به درستی فراگرفته نشوند؛ مثل رابطه ای که بین جناس تام و ایهام وجود دارد.

جناس تام= آوردن یک واژه، دو بار با دو معنی متفاوت

ایهام= آوردن یک واژه، یک دفعه با دو معنی دور و نزدیک

پس از فراگیری آرایه های لفظی، بهتر است به آرایه های معنوی علم بدیع بپردازیم. شامل: تضاد، مراعات نظیر، متناقض نما، ایهام، ایهام تناسب، تضمین، تلمیح، اغرق، حس آمیزی، اسلوب معادله، ارسالمثل و لف و نشر.

  • تذکر: لف و نشر در حوزه ی ادبیات اختصاصی است ولی توصیه می شود که همه ی داوطلبان آن را فرا بگیرند زیرا در ایجاد ارتباط معنایی بین بخش های کلام بسیار موثر است.

پس از این مرحله باید به آرایه های معنوی علم بیان، پرداخت؛ آرایه هایی که پدید آورنده ی ”صور خیال“ هستند و پیش از هر آرایه ی دیگر باعث خیال انگیزی و بالا رفتن ارزش ادبی کلام می شوند. توصیه می کنیم پس از درک کامل تشبیه و به ویژه شناخت ارکان اصلی یا طرفین تشبیه (مشبه- مشبه به) به فراگیری آرایه ی مجاز بپردازید و پس از شناخت دقیق علاقه های مجاز به ”استعاره“ برسید؛ زیرا استعاره دقیقا برآیند یا محصول مشترک تشبیه و مجاز است، در تعریف استعاره می توان گفت:

تشبیهی است که یک رکن دارد و در معنای غیر حقیقی می آید.

استعاره یا مجازی است که مبتنی بر علاقه ی شباهت باشد.

با این درک درست، دیگر هر صفت جانشین اسم، یا هر نوع کاربرد ناآشنا را استعاره نخواهیم گرفت و از سوی دیگر کاملا در می یابیم که اضافه ی استعاری (استعاره ی مکنیه ی اضافی)، خلاف نظر شایع، اضافه ای است با تعلق غیر حقیقی؛ زیرا در تمام اضافه های استعاری، داشتن چیزی را به مضاعف نسبت می دهیم که غیر حقیقی است و در حقیقت برای بخش محذوف (مشبه به) تعلق حقیقی دارد. هم چنین می دانیم که آرایه ی تشخیص نوعی استعاره ی مکنیه است و طبیعی است با درک درست استعاره، ”تشخیص“ هم آموخته خواهد شد. به علاوه شناخت مجاز، کمک می کند که کنایه (درک معنی معنی) را بهتر یاد بگیریم؛ زیرا در کنایه برخلاف مجاز، معنی غیر حقیقی مورد نظر نیست.

نکته ی دیگر، دانستن عنوان ها و اصطلاحات دوگانه در برخی آرایه هاست:

تضاد= طباق/ مراعات نظیر= تناسب/ متناقض نما= پارادکس/ تلمیح= اشاره/ اغراق= مبالغه/ جناس= تجنیس/ واج آرایی= نغمه ی حروف و …

برخی نکات ضروری برای پاسخگویی بهتر به آزمون آرایه ها

  1. بیشتر تلمیحات مورد نظر در آزمون ها، در حد اطلاعات و آموخته های دانش آموزان طی سال های دبیرستان است. به ویژه دقت بفرمایید هر جا در توضیحات کتاب درسی به مواردی نظیر اشاره دارد به …/ ناظر است بر…/ یادآور است/ برخورد کنید، دلیل وجود آرایه ی تلمیح است:
  2. در اسلوب معادله، تنها جا به جا شدن مصرع ها کافی نیست. در این آرایه، دو مصرع یا دو جمله یا دو بیت، اگر اسلوب معادله بسازند، با یکدیگر هیچ نوع ارتباط دستوری ندارند و بین آن ها هیچ حرف ربطی نمی آید؛ موقوف المعانی نیستند، نهاد واحدی ندارند… به علاوه همواره می توان بر سر جمله یا بخش مصداق، از قیدهای «همان طور که» یا «همان گونه که» استفاده کرد.
  3. با توجه به آزمون های اخیر، گاه یک تعداد یک آرایه را خواسته اند: چند مورد جناس، تضاد، کنایه، استعاره…
  4. می توان گفت غالبا حسن تعلیل= آوردن ذلیل عاطفی برای یک اتفاق طبیعی است؛ پس فقط حروف که، زیرا، … کافی نیست.
  5. برای تفکیک اضافه های تشبیهی و استعاری، بهترین راه، آوردن ادات تشبیه است. اگر پذیرفته شود، اضافه تشبیهی و در غیر این صورت، اضافه ی استعاری خواهد بود.
  6. تفاوت اصلی تضاد و متناقض نما؛ تضاد، تقابل ویژگی های دو پدیده است ولی متناقض نما، جمع کردن ویژگی های متضاد در یک پدیده است.
  7. هر کنیه الزاما ضرب المثل نیست، همان طور که هر ضرب المثل نیز الزاما کنایه نیست، گرچه در بسیاری از موارد ضرب المثل ها مفهوم کنایه دارند.

 

 

گ.۲

نظرات شما

دیدگاه شما

( الزامي )

(الزامي)