تاریخ انتشار: ۱۴ آذر ۱۳۹۷

خاک به عنوان بستر اصلی تولید مواد غذایی وضعیت مناسبی در کشورمان ندارد؛ بررسی ها نشان می دهد فرسایش خاک در ایران نسبت به تولید آن حدود ۱۰ تا ۱۲ برابر حد قابل تحمل یا تاب آوری سرزمینی است.

n83123189-72698441

خاک، پیکره ای طبیعی و پویا است که بر اثر فرایندها و عوامل خاکساز تشکیل شده و در برگیرنده مواد معدنی و آلی است که پوسته خارجی زمین را می پوشاند و گیاهان قادر به روییدن در آن هستند و پوشش های آبرفتی و سنگی سطح زمین را نیز در بر می‌گیرد.
خاک به عنوان منبع طبیعی، سرمایه ملی و بستر حیات، نقش اساسی در استقرار و رشد جوامع بشری و نیز سایر مخلوقات دارد و در واقع بخشی از زنجیره غذایی انسان و سایر حیوانات از خاک است به همین دلیل هرگونه آلودگی و تخریب در خاک می ‌تواند در طی زنجیره غذایی، به سطوح بالاتر انتقال یافته و در نهایت در انسان تمرکز یابد.
خاک از منابع تجدید پذیر به شمار می رود اما براساس منابع مختلف تشکیل هر سانتیمتر خاک در شرایط مختلف آب و هوایی از ۱۰۰ تا ۱۰۰۰۰ سال طول می کشد، دراین میان فرسایش عامل اصلی تخریب آن است که این تاثیر در کشورهای مختلف با در نظر گرفتن شرایط آن متفاوت است.
بر اساس آمار فرسایش آبی خاک در کشور سالانه به طور متوسط حدود ۶ تن در هکتار است، اما مساله مهم این آمار نیست بلکه معیاری است که با آن سنجیده می شود مانند ‘ فرسایش قابل تحمل’ که اگر وضعیت خاک کشور را با آن بسنجیم مشخص می شود که در شرایط بحرانی قرار داریم.
البته این وضعیت فقط مختص ایران نیست چون با توسعه جوامع انسانی و افزایش جمعیت نیاز به مواد غذایی و ساخت و ساز بیش از پیش احساس شد و این مساله موجب تخریب خاک و آسیب رساندن به اجزای مختلف آن شده است؛بر این اساس پنجم دسامبر( ۱۵ آذر) از سوی سازمان ملل به عنوان روز جهانی خاک معرفی شده است.
بزرگداشت این روز از طرف جامعه جهانی بیانگر لزوم توجه هرچه بیشتر به این سرمایه عظیم خدادادی است که به علت افزایش نیازهای روزافزون جمعیت جهان تحت فشار مضاعف قرار گرفته است.
شعار امسال روز جهانی خاک ‘ هر کسی باید نقش خودش را در رفع آلودگی خاک ایفا کند ‘ تعیین شده که حسین اسدی عضو انجمن علوم خاک ایران در این باره به خبرنگار ایرنا گفت: ما این شعار را به مفهوم ‘ پیش به سوی رفع آلودگی خاک ‘ ترجمه کردیم.

*** وضعیت بحرانی کشور در فرسایش خاک
اسدی روز چهارشنبه در گفت و گو با خبرنگار علمی ایرنا گفت: خاک بر اثر عوامل مختلفی تخریب می شود که مهمترین آن فرسایش است که شامل هم فرسایش آبی و هم بادی می شود.
وی افزود: فرسایش آبی در سال به طور متوسط حدود ۶ تن در هکتار و در فرسایش بادی آمار مقداری متناقض است؛ به طور کلی حدود ۳۵۰ تا ۵۰۰ میلیون تن در سال فرسایش بادی داریم و خاک از دست می دهیم .
عضو انجمن علوم خاک ایران تاکید کرد:مساله ای مهم این آمارها و اعداد نیست بلکه باید آنها را با معیاری مشخص بسنجیم که به آن ‘ فرسایش قابل تحمل ‘ می گوییم ؛این فرسایش با توجه به میزان خاک سازی و اثرات زیست محیطی که دارد سنجیده می شود.
وی گفت: اگر این ۶ تن در سال را با میزان خاک سازی در کشور مقایسه کنیم وضعیت ما بسیار بحرانی است چون میزان خاک سازی در ایران به طور متوسط سالانه کمتر از نیم تن در هکتار است و برای تشکیل هر سانتیمتر خاک حداقل ۵۰۰ سال زمان نیاز است بنابراین وقتی این عددها را کنار هم قرار می دهیم می بینم که از دست دادن خاک ما بر اثر فرسایش بیش از ۱۰ تا ۱۲ برابر حد قابل تحمل یا همان تاب آوری سرزمینی است.
استاد دانشگاه تهران اظهار داشت: در واقع خاکی را که ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر آن طی هزاران سال ساخته شده ممکن است طی چند سال با مدیریت غلط از دست بدهیم و جایگزینی آن تقریبا غیر ممکن خواهد بود .

*** حدود ۶.۷ دهم میلیون هکتار از اراضی کشاورزی آبی در سطوح مختلفی شوری دارند
اسدی گفت: عامل بعدی تخریب خاک، شوری است؛ ایران در منطقه خشک و نیمه خشک با میزان بارندگی کم واقع شده و بخش های زیادی از کشور کیفیت آبهای آبیاری در بخش کشاورزی آن نامناسب است، علاوه بر این برنامه ریزی های آبیاری صحیح نیز نداریم و خاک ها به سرعت در حال شور شدن هستند.
وی افزود: از حدود ۸ میلیون هکتار زمین آبی که داریم حدود ۶.۷ دهم میلیون هکتار آن در سطوح مختلفی شوری دارد و این شوری ها به دلیل آبیاری و برنامه ریزی غلط در حال افزایش است.

*** تغییر کاربری عامل دیگر تخریب خاک
عضو انجمن علوم خاک ایران گفت: تغییر کاربری چه در مراتع با دامنه های پرشیب و چه جنگل از دیگر عوامل تخریب خاک است؛ پوشش گیاهی حافظ خاک است وقتی با کشاورزی آنرا از بین می بریم؛ در واقع خاک را از دست می دهیم در برخی موارد که این از دست دادن دائمی است. فرسایش خاک در تغییر کاربری به مناطق مسکونی و صنعتی نرخ بالایی دارد و در این شرایط خاک را به طور کامل از دست می دهیم.
وی افزود: خاک موجب نفوذ باران به منابع زیر زمینی و تقویت منابع می شود بنابراین یکی از نتایج آنی تغییر کاربری این است که وقتی باران می بارد دیگر در خاک نفوذ نمی کند و بلافاصله به سیل تبدیل می شود.
استاد دانشگاه تهران گفت: تراکم در خاک نیز مساله مهمی است، در مناطق کشاورزی و مراتع، دام های زیادی وجود دارد که این مساله موجب از بین رفتن پوشش گیاهی و کاهش کیفیت خاک می شود.

*** آلودگی نفتی و هوا از دیگر عوامل تاثیر گذار بر تخریب خاک
اسدی افزود: مساله بعدی آلودگی خاک است که در برخی از خاک های ما بروز پیدا کرده ، آلودگی های نفتی در اطراف پالایشگاه های و تاسیسات نفتی زیاد است، همچنین دفع غیر اصولی زباله و فاضلاب های شهری نیز آلودگی خاک را به همراه دارد.
وی اظهارداشت: مناطق آلوده به صورت لکه در اطراف مناطق صنعتی و برخی معادن وجود دارد اما به آن گستردگی که بخواهد نگرانی ایجاد کند نیست چون خاک ظرفیت بسیار بالایی برای جذب آلودگی ها دارد اما اگر این ظرفیت پر شود خطرناک است.
اسدی گفت: آلودگی هوا هم بر آلودگی خاک تاثیر گذار است، وقتی باران می بارد هوا به ظاهر تمیز می شود اما این آلودگی وارد آب و خاک می شود و بعد می تواند وارد زنجیره غذایی شود.

*** آمار رسمی درباره قاچاق خاک وجود ندارد
اسدی درباره قاچاق خاک به عنوان یکی دیگر از عوامل تخریب اشاره کرد و گفت: در مورد قاچاق خاک آمار رسمی وجود ندارد و به نظر نمی رسد خیلی مساله جدی باشد، در واقع به گستردگی فرسایش، شوری و آلودگی ها نیست.

*** کاهش مواد آلی خاک
وی اظهار داشت: عامل دیگر تخریب این است که مواد آلی و بنیه حاصلخیزی خاک را به ویژه در اراضی کشاورزی به علت بهره برداری های غلط در کشاورزی، استفاده نکردن از کودهای آلی و مصرف زیاد کودهای شیمیایی از دست داده ایم که می تواند تبعات آلودگی زیست محیطی و سلامتی به همراه داشته باشد.
اسدی گفت: در برخی مناطق بقایای گیاهی را آتش می زنند که این کار موجب تخریب خاک و از بین رفتن مواد آلی می شود، در واقع کشاورزی ما یک کشاورزی سنتی است و ادوات خاک ورزی روی آن اثر دارد؛ باید به سرعت به سمت کشاورزی پایدار که در آن شخم حفاظتی زده می شود پیش رویم که در این راستا وزارت جهاد کشاورزی باید برنامه کشاورزی حفاظتی را در اولویت کارهای خود قرار دهد که در بلند مدت می تواند منجر به افزایش ماده آلی خاک شود.

*** خاک منشاء ورود حدود ۳۰ درصد کربن به اتمسفر
عضو انجمن علوم خاک با اشاره به اینکه این ماده آلی بسیار به بحث تغییر اقلیم مرتبط است، افزود: انتشار کربن به اتمسفر علت اصلی تغییر اقلیم است و بررسی ها نشان می دهد حدود ۳۰ درصد از کل انتشار کربن به اتسمفر ماده آلی است که سالیان سال در خاک ها ذخیره شده و ما با مدیریت غلط ، شخم و ایجاد شیار و تغییر کاربری آنرا آزاد و به اتمسفر می فرستیم. به عبارتی منشا حدود ۳۰ درصد کربنی که وارد اتمسفر می شود از خاک است.
وی ادامه داد: بقایای گیاهی وارد خاک شده و به ماده آلی تبدیل می شود که حاصلخیزی خاک را زیاد می کند اما وقتی آنرا می سوزانیم به کربن تبدیل و وارد اتمسفر می شود ، در خاک هم کربن زیادی ذخیره شده که وقتی غلط مدیریت می کنیم اکسید شده و وارد اتمسفر می شود.
اسدی گفت: مساله فقط به حفاظت از خاک بر نمی گردد بلکه با تغییر اقلیم و وقوع سیل مرتبط است، اگر خاک های حفاظت شده مناسبی داشته باشیم بسیاری از این سیل ها اتفاق نمی افتد.
وی اظهار داشت: سالانه به طور متوسط حدود هزار میلیارد تومان صدمات سیل داریم بخشی هم که صدمات جانی است قابل جبران نیست در حالیکه اینها قابل پیشگیری است، اگر خاک و جنگل مناسب داشته باشیم و مراتع را حفظ کنیم می توانیم از خیلی از این سیل ها جلوگیری کنیم.
استاد دانشگاه تهران افزود: بحث گرد و غبار هم ناشی از تخریب خاک و فرسایش بادی خاک است که امروزه به معضلی در کشور تبدیل شده است.
وی به تاثیر فرسایش خاک در تالاب ها اشاره کرد و گفت: تالا های زیادی مانند انزلی به علت فرسایش زیاد با رسوب پر شده است، عمق تالاب انزلی به طور متوسط از ۸ تا ۱۰ متر به کمتر از دو متر رسیده است که علاوه بر این آلودگی های زیادی نیز همراه خاک وارد تالاب ها می شود.

*** ابراز امیدواری بر اجرایی شدن سریع قانون هوای پاک
اسدی با اشاره به تصویب قانون حفاظت از خاک در مجلس شورای اسلامی، گفت: در این قانون تمام موارد تخریب خاک گنجانده شده که امیدواریم با ابلاغ و اجرایی شدن آن، بودجه های لازم برای برنامه های حفاظتی دیده و در کارهای عمرانی و توسعه ای به داشتن پیوست های محیط زیستی و حفاظتی از خاک توجه شود تا مقداری از این مشکلات کاسته شود.
وی تاکید کرد: بخش زیادی از سلامت جامعه به خاک سالم وابسته است به طوری که شعار روز جهانی بهداشت سال گذشته این بود که سلامت جامعه از خاک مزرعه می آید نه از داروخانه ، این نشان می دهد که سلامت خاک تا چه حد مهم است.

*** راهکارهای کاهش تخریب خاک
وی درباره راهکارهای کاهش تخریب و فرسایش خاک گفت: تا چندی پیش برای حفاظت،خلاء قانونی داشتیم که با تصویب قانون حفاظت از خاک در مجلس پر شد و امیدوارم هر چه زودتر نهایی و ابلاغ شود؛ در این قانون مسایل مربوط به خاک همراه با راهکارهای جلوگیری از انواع تخریب دیده شده است.
اسدی افزود: همچنین از نظر ساختار اجرایی تلاش زیادی شده و اکنون وزیر جهاد کشاورزی ابلاغ کرده که یک دفتر مستقل خاک در معاونت آب و خاک وزارتخانه تشکیل شود که بعد از سالها تلاش در حال اجرایی شدن است.
عضو انجمن علوم خاک ایران گفت: مساله بعدی این است که باید در برنامه های توسعه ای خود ردیف های بودجه ای برای هر کدام از این موارد داشته باشیم، البته بودجه نهادهای مرتبط با این امر بسیار ناچیز است که باید فکری به حال آن کنیم.
وی با تاکید بر اینکه باید به سمت کشاورزی حفاظتی پیش برویم و در برنامه های آبیاری باید تجدید نظر کنیم، افزود:بودجه زیادی برای رفع مشکل کمبود آب هزینه می شود اما نه تنها مشکل برطرف نمی شود بلکه برای خاک هم معضل درست می کنیم؛به نظر می رسد بخشی از بودجه آب را باید برای خاک بگذاریم اما همچنان با هدف بهره وری از آب هزینه شود.
اسدی گفت:در کشاورزی باید برنامه های حفاظت مدون داشته باشیم که امیدواریم دفتر خاک که قرار است در عرصه های کشاورزی فعال باشد بتواند مجموعه برنامه هایی را پیش ببرد که اولا از شدت تخریب بکاهد و بعد بتوانیم به سمت احیا خاک پیش رویم.

نظرات شما

دیدگاه شما

( الزامي )

(الزامي)